Pierwszego maja 2004 roku Polska została członkiem Unii Europejskiej. W związku z przystosowaniem prawa polskiego do prawa unijnego zostało uchwolonych wiele nowych aktów prawnych. Przeważająca ilość wprowadzanych zmian wynika z obowiązków, jakie Polska ma wobec Unii Europejskiej, część z nich jest jednak wynikiem zwrotu w polskiej polityce, który jednak nie zawsze oznacza obronę polskich inreresów. Poniżej przedstawione są zmiany w warunkach zatrudnienia obcokrajowców w Polsce związane z nowelizacją kilku aktów prawnych w tej dziedzinie. Zmianie uległy:
• Ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (dalej Ustawa)
• Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lutego 2004 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad i trybu wydawania przyrzeczeń i zezwoleń na pracę cudzoziemców (Dz. U. Nr 27, poz. 236)
• Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lutego 2004 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykonywania pracy przez cudzoziemców bez konieczności uzyskania zezwolenia na pracę (Dz. U. Nr 27, poz. 238)
• Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 lutego 2004 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad i trybu wydawania przyrzeczeń i zezwoleń na pracę cudzoziemców zatrudnionych przy realizacji usług eksportowych świadczonych przez pracodawców zagranicznych w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 27, poz. 237)
Ogólna zasada przepisów o zatrudnieniu mówi, że cudzoziemiec może wykonywać pracę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli posiada zezwolenie na pracę wydane przez wojewodę właściwego ze względu na siedzibę pracodawcy. Bez zezwolenia mogą pracować cudzoziemcy:
1) posiadający zezwolenie na osiedlenie się;
2) którym nadano status uchodźcy w Rzeczypospolitej Polskiej;
3) posiadający obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej;
4) członkowie rodziny cudzoziemca posiadającego obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej innego niż Rzeczpospolita Polska, który na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wykonuje pracę lub prowadzi działalność gospodarczą;
5) członkowie rodziny cudzoziemca posiadającego obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej innego niż Rzeczpospolita Polska, który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie przepisów o prawie stałego pobytu, obowiązujących państwa członkowskie Unii Europejskiej;
6) członkowie rodziny cudzoziemca posiadającego obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej innego niż Rzeczpospolita Polska, który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie przepisów o prawie pobytu pracowników i osób pracujących na własny rachunek, które zakończyły działalność zawodową, obowiązujących państwa członkowskie Unii Europejskiej;
7) członkowie rodziny cudzoziemca posiadającego obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej innego niż Rzeczpospolita Polska, który przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie przepisów dotyczących prawa pobytu studentów, obowiązujących państwa członkowskie Unii Europejskiej;
8) zwolnieni z obowiązku uzyskania pozwolenia na pracę na podstawie odrębnych przepisów.
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia 2001 r. w sprawie wykonywania pracy przez cudzoziemców bez konieczności uzyskania zezwolenia na pracę dopuszcza ponadto wykonywanie pracy przez cudzoziemców na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej bez konieczności uzyskania zezwolenia na pracę w następujących przypadkach:
1) prowadzenia szkoleń, udziału w stażach zawodowych lub w programach doradczych realizowanych w ramach działań Unii Europejskiej lub innych międzynarodowych programach pomocowych, także w oparciu o pożyczki zaciągnięte przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej,
2) nauczycieli języków obcych lub prowadzących zajęcia w językach obcych wykonujących pracę w ramach umów i porozumień międzynarodowych realizowanych przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania,
3) cudzoziemców, w stosunku do których umowy i porozumienia międzynarodowe, których Polska jest stroną, dopuszczają wykonywanie pracy bez zezwolenia na pracę,
4) członków sił zbrojnych oraz personelu cywilnego, którzy wykonują pracę w ramach Korpusu Traktatu Północnoatlantyckiego,
5) stałych korespondentów zagranicznych środków masowego przekazu wykonujących działalność prasową, radiową, telewizyjną, filmową lub fotograficzną, którym przyznana została, przez ministra właściwego do spraw zagranicznych, akredytacja wydana na wniosek redaktora naczelnego zagranicznej redakcji lub agencji, w której korespondent wykonuje pracę,
6) cudzoziemców wykonujących indywidualnie lub w zespołach, trwające do 30 dni w roku kalendarzowym, usługi artystyczne, które obejmują działania aktorów, recytatorów, dyrygentów, instrumentalistów, wokalistów, tancerzy lub mimów,
7) cudzoziemców delegowanych do pracy w instytutach kultury państw obcych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na podstawie umów międzynarodowych - pod warunkiem wzajemności,
8) studentów studiów dziennych odbywanych w Polsce przez okres nieprzekraczający 3 miesięcy w czasie wakacji,
9) studentów wykonujących pracę w ramach staży zawodowych realizowanych przez organizacje będące członkiem międzynarodowych zrzeszeń studentów,
10) cudzoziemców, którzy, zachowując miejsce stałego pobytu za granicą, zostają delegowani na terytorium Polski przez pracodawcę zagranicznego, na okres nieprzekraczający 3 miesięcy w roku kalendarzowym, w celu:
a) wykonywania prac montażowych, konserwacyjnych lub naprawy dostarczonych kompletnych technologicznie urządzeń, konstrukcji, maszyn lub innego sprzętu, jeżeli pracodawca zagraniczny jest ich producentem,
b) dokonania odbioru zamówionych urządzeń, maszyn lub innego sprzętu wykonanego przez przedsiębiorcę polskiego,
c) przeszkolenia pracowników pracodawcy polskiego będącego odbiorcą urządzeń, konstrukcji, maszyn lub innego sprzętu, o którym mowa w lit. a), w zakresie jego obsługi lub użytkowania,
d) montażu i demontażu stoisk targowych, jak i opieki nad nimi, jeżeli wystawcą jest pracodawca zagraniczny, który deleguje w tym celu cudzoziemców,
11) cudzoziemców, którzy, zachowując miejsce stałego pobytu za granicą, wygłaszają okazjonalne wykłady, referaty lub prezentacje o szczególnej wartości naukowej lub artystycznej,
12) cudzoziemców pełniących funkcję w zarządach osób prawnych prowadzących działalność gospodarczą, jeżeli przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie wizy pobytowej w celu wykonywania pracy i czas ich pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z pełnieniem funkcji - bez względu na liczbę osób prawnych prowadzących działalność gospodarczą, w których funkcja jest pełniona - nie przekracza 30 dni w roku kalendarzowym,
13) cudzoziemców - duchownych wykonujących pracę w kościołach, organizacjach kościelnych lub związkach wyznaniowych, o ile te podmioty posiadają dowód rejestracji wydany przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych i administracji,
14) cudzoziemców pełniących funkcje w zarządach organów osób prawnych prowadzących działalność gospodarczą do czasu otrzymania decyzji wojewody, nie dłużej jednak niż do dnia 31 marca 2002 r.
Nowelizacja powyższego Rozporządzenia wprowadza dodatkowo wykonywanie pracy przez cudzoziemców bez konieczności uzyskania zezwolenia na pracę w następujących przypadkach:
1) cudzoziemców - nauczycieli języków obcych wykonujących pracę w przedszkolach, szkołach i Ochotniczych Hufcach Pracy, o których mowa w przepisach o systemie oświaty, jeżeli język, którego nauczają, jest ich językiem ojczystym,
2) cudzoziemców - małżonków obywateli polskich, przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony udzielonego w związku z zawarciem związku małżeńskiego,
3) cudzoziemców - sportowców wykonujących pracę dla podmiotu mającego siedzibę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej polegającą na reprezentowaniu tego podmiotu w trakcie zawodów sportowych, jeżeli praca ma charakter sporadyczny.
W pozostałych przypadkach cudzoziemcy chcący podjąć pracę na terytorium Polski muszą uzyskać odpowiednie zezwolenie. Przy czym przepisy przewidują pewne różnice w postępowaniu w przypadku cudzoziemców delegowanych przez pracodawcę zagranicznego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w celu realizacji usługi eksportowej świadczonej przez pracodawcę zagranicznego będącego stroną umowy, a innymi cudzoziemcami.
Zezwolenie jest wydawane na pisemny wniosek pracodawcy przez wojewodę właściwego ze względu na siedzibę pracodawcy, który zatrudni cudzoziemca. Jeśli cudzoziemiec w dniu składania przez pracodawcę wniosku nie posiada odpowiedniej wizy lub zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, to wojewoda wydaje decyzję w sprawie przyrzeczenia wydania zezwolenia na pracę cudzoziemca (dalej przyrzeczenie). Przyrzeczenie wydawane jest na czas oznaczony, dla określonego cudzoziemca i pracodawcy, na określone stanowisko lub rodzaj wykonywanej pracy. Po uzyskaniu przez cudzoziemca wizy lub zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej wojewoda wydaje mu zezwolenie na warunkach określonych w przyrzeczeniu wydania zezwolenia.
Wojewoda wydaje decyzję w sprawie przyrzeczenia/zezwolenia, uwzględniając sytuację na rynku pracy oraz inne kryteria wydawania przyrzeczeń i zezwoleń na pracę cudzoziemców. O sytuacji na rynku pracy
1) nie osiąga zysku, którego wysokość wskazuje, że działalność podmiotu jest korzystna dla gospodarki
2) nie wykaże, że prowadzi działalność z zyskiem, od którego odprowadzany jest podatek dochodowy od osób prawnych, w szczególności przez zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych
3) nie prowadzi działalności przyczyniającej się do wzrostu inwestycji, transferu technologii, wprowadzania korzystnych innowacji lub tworzenia nowych miejsc pracy lub
4) w momencie rozpoczynania działalności nie wykaże środków pozwalających na spełnienie w przyszłości ostatnich dwóch warunków.
Wyżej wymienione warunki nie muszą być spełnione przez pracodawcę, jeśli pracodawca wykaże prowadzenie inwestycji pozwalających na ich spełnienie w przyszłości.
Powyższe działania starosty i pracodawcy dotyczące zabezpieczenia potrzeb kadrowych nie dotyczą przypadku, gdy zatrudniani są cudzoziemcy delegowani przez pracodawcę zagranicznego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w celu realizacji usługi eksportowej świadczonej przez pracodawcę zagranicznego będącego stroną umowy.
Nowe rozporządzenie wprowadza również szeroką gamę innych przesłanek do wydania decyzji o odmowie wydania przyrzeczenia/zezwolenia. I tak wojewoda może wydać decyzję o odmowie wydania przyrzeczenia/zezwolenia, jeśli:
1) pracodawca odmówi bez uzasadnionej przyczyny zatrudnienia osób bezrobotnych lub poszukujących pracy skierowanych przez starostę na stanowisko proponowane cudzoziemcowi (nie dotyczy cudzoziemców delegowanych przez pracodawcę zagranicznego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w celu realizacji usługi eksportowej świadczonej przez pracodawcę zagranicznego będącego stroną umowy);
2) pracodawca wnioskuje o wydanie zezwolenia w stosunku do cudzoziemca, którego kwalifikacje, umiejętności lub proponowane wynagrodzenie nie są odpowiednie do pracy, którą cudzoziemiec ma wykonywać; wojewoda może żądać od wnioskodawcy wystąpienia do właściwych organów w celu określenia poziomu wykształcenia cudzoziemca lub potwierdzenia równoważności zagranicznych dokumentów o jego wykształceniu;
3) pracodawca złożył wniosek zawierający nieprawdziwe dane osobowe lub fałszywe
4) pracodawca w postępowaniu zeznał nieprawdę lub zataił prawdę, albo w celu użycia za autentyczny podrobił lub przerobił dokument lub takiego dokumentu jako autentycznego używał;
5) pracodawca złożył wniosek przed upływem roku od dnia stwierdzenia przez wojewodę faktu naruszenia przez pracodawcę przepisów o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu;
6) pracodawca prowadzi działalność, która nie jest odpowiednia do stanowiska lub rodzaju wykonywanej pracy zaproponowanych cudzoziemcowi;
7) cudzoziemiec został skazany w Rzeczypospolitej Polskiej prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności;
8) cudzoziemiec został skazany w Rzeczypospolitej Polskiej na karę pozbawienia wolności, której wykonanie zostało zawieszone - do czasu zakończenia okresu próby;
9) cudzoziemiec rok przed złożeniem przez pracodawcę wniosku o wydanie zezwolenia naruszył przepisy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu; naruszenie przez cudzoziemca tych przepisów zostało stwierdzone przez wojewodę w wyniku przeprowadzonej kontroli;
10) cudzoziemiec jest stroną postępowania w sprawie zobowiązania do opuszczenia terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub o wydalenie.
Wykaz przesłanek wydania decyzji odmownej nie jest listą zamkniętą. Wojewoda może wydać taką decyzję także w przypadku, jeśli nie spełnione zostały inne kryteria wydania przyrzeczenia/zezwolenia.
Jeżeli cudzoziemiec nie rozpoczął wykonywania pracy w terminie określonym w zezwoleniu, pracodawca ma obowiązek niezwłocznie zwrócić wojewodzie wydane przez niego zezwolenie i przyrzeczenie. Nie dotyczy to przypadku, gdy opóźnienie rozpoczęcia pracy przez cudzoziemca jest wynikiem uzgodnienia pracodawcy i cudzoziemca.
Wojewoda może przedłużyć wydane wcześniej przyrzeczenie lub zezwolenie. Warunkiem jest tu m. in., aby nie uległo zmianie stanowisko, rodzaj wykonywanej pracy lub pełniona przez cudzoziemca funkcja, określone w wydanym wcześniej zezwoleniu. W przypadku zmiany nazwy, siedziby lub przekształcenia formy prawnej pracodawcy, a także przejęcia pracodawcy lub jego części przez innego pracodawcę, wydane przez wojewodę przyrzeczenia lub zezwolenia zachowują ważność. W przypadku zmiany miejsca wykonywania pracy przez cudzoziemca wydane przez wojewodę przyrzeczenia/zezwolenia zachowują ważność, jeżeli miejsce wykonywania pracy znajduje się w powiecie, którego dotyczy przyrzeczenie lub zezwolenie oraz mogą zachować ważność, po uwzględnieniu sytuacji na rynku pracy i kryteriów wydania przyrzeczenia/zezwolenia, jeżeli miejsce wykonywania pracy znajduje się w innym powiecie niż ten, którego dotyczy przyrzeczenie/zezwolenie.
Podsumowując można powiedzieć, że zmiany polskiego prawa w sferze zatrudnienia obcokrajowców idą w dwóch kierunkach. Z jednej strony w związku z przystąpieniem do Unii Europejskiej Polska praktycznie całkowicie otwiera swój rynek pracy dla obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej. Z drugiej strony zostały zaostrzone warunki dla pracy w Polsce obywateli państw, które nie należą do Unii Europejskiej. W związku z tym przyjęcie do pracy obywateli tych państw przez polskiego pracodawcę stało się dużo trudniejsze. Pojawia się jednak pytanie, czy powyższe utrudnienia są zmianami korzystnymi dla Polski. Dotychczasowe doświadczenie tego kraju oraz krajów Europy Zachodniej, stwarzających coraz to nowe bariery dla pracodawców w przyjmowaniu pracowników do pracy i ich zwalnianiu, świadczą o tym, że są to regulacje sprzeczne z polskim interesem gospodarczym. Przeciwnicy tej tezy mogą powiedzieć, że w Polsce jest teraz duże bezrobocie, że ludzie nie mają pracy, a obcokrajowcy im tę pracę odbierają. Jest to jednak nieprawdą. Polacy nie chcą i nie będą wykonywać tej pracy, którą wykonują obcokrajowcy za takie pieniądze, jakie oni otrzymują, a nawet za dużo większe. Zarówno u Polsce, jak i na Zachodzie nikt nie pomyśli, że zakazy zatrudniania prowadzą tylko do zatrudniania tychże obcokrajowców na czarno. Nikt nie pomyśli, że bez pracujących obcokrajowców polska gospodarka będzie niekonkurencyjna w stosunku do innych gospodarek światowych, że polskie towary będą za drogie nie tylko dla bogatych obcokrajowców, ale i dla Polaków. Że w zwiąku z tym, iż jeśli Polacy nie będą mogli kupować polskich towarów, polska gospodarka będzie się dużo wolniej rozwijać. Nikt w końcu nie myśli o tym, że starzejące się polskie społeczeństwo potrzebuje nowej siły roboczej, aby móc utrzymać w przyszłości swoich niezdolnych do pracy obywateli. Kontrargumentem dla tych wszystkich skutków ograniczeń w prawie pracy dla obcokrajowców mogą być perturbacje polityczne i społeczne związane z napływem „obcych”. Ale czy w jednoczącej się dziś Europie i jednoczącym się świecie ma prawo jeszcze istnieć takie pojęcie, jak „obcy”? Jest to pytanie do szefów i rządów europejskich państw zachodnich, w tym także Polski, które to państwa mogą w najbliższym czasie przegrać konkurencję ze Stanami Zjednoczonymi i państwami azjatyckimi, jeśli nie złagodzą swoich przepisów prawa pracy.
Należy więc wyrazić nadzieję, że odpowiedni urzędnicy państwowi i samorządowi, którzy decydują o przyznaniu obcokrajowcom zezwoleń na pracę i mają dość dużą swobodę przy podejmowaniu decyzji, będą się do nich odnosić przychylnie w ramach swoich kompetencji. Bowiem znając miescowy rynek pracy wiedzą oni lepiej, co jest dla niego złe a co dobre.
Łukasz Kamiński
Vlasova Mikhel & Partners Law Firm © 2004
