1. Status prawny kołchozów
A) Część ogólna
Kołchoz w swojej formie prawnej jest spółdzielnią produkcyjną (rolną). Cechami charakterystycznymi spółdzielni produkcyjnej są:
- obowiązek osobistego świadczenia pracy członków na rzecz spółdzielni;
- minimalna liczba członków spółdzielni – trzy osoby;
- subsydiarna odpowiedzialność członków spółdzielni za zobowiązania spółdzielni;
- podejmowanie decyzji w wielu sprawach przez Ogólne Zgromadzenia członków kołchozu.
W związku ze specyfiką swojego statusu prawnego spółdzielnie rolno-produkcyjne (kołchozy) nie mogą być wykorzystywane w celach inwestycyjnych i muszą zostać zreorganizowane.
Zgodnie z prawem reorganizacja kołchozu (fuzja, wcielenie, podział, wydzielenie, przekształcenie) może być dokonywana:
1) na podstawie uchwały Ogólnego Zgromadzenia jego członków. Przy czym przekształcenie kołchozu w spółkę prawa handlowego lub przedsiębiorstwo unitarne wymaga jednomyślnej uchwały Ogólnego Zgromadzenia, jeśli w składzie kołchozu pozostało mniej niż trzech członków.
2) w przypadku nierentownych kołchozów – na podstawie decyzji kompetentnych organów państwowych w postępowaniu przewidzianym przez prawo (szczegóły patrz niżej).Najbardziej optymalną formą reorganizacji jest, naszym zdaniem, przekształcenie w inną osobę prawną, np. spółkę prawa handlowego.
B) Majątek kołchozu
Majątek kołchozu jest jego własnością. W majątku kołchozu można wyróżnić zasoby podzielne (udziałowe) i niepodzielne. Niepodzielne zasoby to środki trwałe i część środków obrotowych. Niepodzielne zasoby nie mogą być rozdzielane pomiędzy członków kołchozu i są wykorzystywane jedynie zgodnie z celem określonym przez Zgromadzenie Ogólne (zgromadzenie pełnomocników) członków kołchozu.
Środki podzielnych zasobów kołchozu są rodzielane pomiędzy członków kołchozu i tworzą udział członka kołchozu. Wartość udziału jest wypłacana w przypadku wyjścia (wykluczenia) członka z kołchozu. W przypadku odejścia na emeryturę członek kołchozu zachowuje dozgonnie prawo do części w kapitale udziałowym, od której naliczane i wypłacane są procenty albo zgodnie z wyborem członka kołchozu wypłaca mu się kwotę pieniędzy zgodną z wartością jego części w kapitale udziałowym.
W przypadku przekształcenia kołchozu wszyscy jego członkowie mogą zostać wspólnikami osoby prawnej, będącej następcą prawnym kołchozu, jeśli nie złożą wniosku o wystąpienie z kołchozu i o wypłacenie im doli.
W przypadku przekształcenia kołchozu należy mieć na uwadze możliwość wykupienia przez osoby trzecie udziału członka kołchozu. Wzór statutu kołchozu (zatwierdzony dekretem Prezydenta Republiki Białoruś) nie przewiduje takiej możliwości, jednakże art. 111 Kodeksu cywilnego przewiduje, że członek spółdzielni ma prawo przekazać swój udział lub jego część innemu członkowi spółdzielni, jeśli nic innego nie jest przewidziane prawem lub statutem spółdzielni. Przekazanie udziału (jego części) osobie, nie będącej członkiem spółdzielni, jest dozwolone tylko za zgodą spółdzielni. W takim przypadku inni członkowie spółdzielni mają prawo pierwszeństwa nabycia takiego udziału (jego części). Jeśli więc statut kołchozu nic innego nie przewiduje, to osoby trzecie mogą kupić udziały członków kołchozu i wtedy członkowie kołchozu, którzy sprzedali swoje udziały, nie będą wspólnikami osoby prawnej, będącej następcą prawnym kołchozu.
C) Reorganizacja nierentownych kołchozów
Ustawa Republiki Białoruś „O reorganizacji nierentownych rolnych osób prawnych” z dnia 09.06.2003 r. przewiduje specjalne zasady reorganizacji nierentownych kołchozów, a mianowicie: nierentowny kołchoz może zostać zreorganizowany na podstawie decyzji kompetentnych organów państwowych (Ministerstwo ds. Rolnictwa i Żywności, organów miejscowych).
Decyzja o reorganizacji kołchozu, jak również o sprzedaży i cenie majątku, może zostać przyjęta przez organ państwowy tylko za zgodą Zgromadzenia Ogólnego członków kołchozu. Prawo wyboru formy prawnej tworzonej nowej osoby prawnej ma Zgromadzenie Ogólne członków kołchozu.
Pod pojęciem nierentownego kołchozu jest rozumiany podmiot, którego stan finansowy i wyniki działalności gospodarczej charakteryzują się tym, że w ciągu ostatnich trzech lat wpływy pieniężne ze sprzedaży produktów, prac (usług) nie pokrywają jego wydatków, nie wykazywany jest zysk. Podstawą do przyjęcia przez kompetentny organ państwowy decyzji o reorganizacji nierentownego kołchozu są wyniki działalności gospodarczej, zawarte w dokumentach księgowych kołchozu z trzech ostatnich lat przed przyjęciem przez ten organ decyzji o reorganizacji.
Prawa i obowiązki, jak również majątek reorganizowanego nierentownego kołchozu, pozostały po zaspokojeniu roszczeń wierzycieli, przechodzą na zasadach określonych przez prawo Republiki Białoruś na nową osobę prawną, utworzoną w procesie reorganizacji nierentownego kołchozu.
D) Nabycie kołchozu jako całości majątkowej
Obowiązujące prawo Republiki Białoruś nie przewiduje kupna-sprzedaży spółdzielni produkcyjnej, w tym i rolnej (kołchozu) jako całości.
Na dzień dzisiejszy został przygotowany i znajduje się w fazie dyskusji projekt Dekretu (ukazu) Prezydenta Republiki Białoruś „O procedurze i warunkach sprzedaży przez osoby prawne nierentownych przedsiębiorstw rolnych jako całości majątkowej”, który ma na celu stworzyć dodatkowe mechanizmy dla przyciągnięcia inwestycji w sferze rolnictwa.
Projekt Dekretu przewiduje możliwość sprzedaży przedsiębiosrtw rolnych, w tym kołchozów, jako całości majątkowej, za cenę równą 20 % wartości bilansowej czystych aktywów, jeśli zachowane są następujące warunki:
- zachowanie profilu rolnego;
- gwarancje praw pracowniczych i socjalnych pracowników i miejscowych mieszkańców, w tym niezdolnych do pracy;
- zaspokojenie roszczeń wierzycieli.
2. Prawo do ziemi
Zgodnie z art. 38 Kodeksu ziemnego Republiki Białoruś grunty rolne nie mogą być przekazane na własność w ręce prywatne.
Przedsiębiorstwom rolnym i osobom prawnym grunty rolne są przekazywane do użytkowania wieczystego w celu prowadzenia gospodarstwa towarowo-rolnego. Wymienione przedsiębiorstwa i osoby prawne mogą dodatkowo wynajmować grunty (art. 99 Kodeks ziemny).
Prawo wieczystego użytkowania gruntów jest przekazywane bezterminowo, lecz wieczysty użytkownik, w odróżnieniu od właściciela gruntu, nie może zawierać umów sprzedaży, najmu, darowizny, zastawu, których przedmiotem są grunty, jak również nie może dokonywać samowolnej wymiany gruntów. Prawo użytkowania wieczystego jest potwierdzane aktem państwowym.
W przypadku reorganizacji kołchozu prawa dotyczące przekazanych kołchozowi gruntów nie przechodzą automatycznie na następce prawnego. Osobie prawnej, będącej następcą prawnym kołchozu, jest zgodnie z odpowiednimi procedurami wydawany przez miejscowy organ władzy wykonawczej nowy akt państwowy o prawie wieczystego użytkowania gruntami.
3. Podatkowe i inne ulgi dla kołchozów i innych rolnych osób prawnych
Prawo Republiki Białoruś przewiduje podatkowe i inne ulgi dla kołchozów i innych osób prawnych, które zajmują się produkcją towarów rolnych (dalej rolne osoby prawne):
• możliwość uiszczania jednego podatku w wysokości 2 % z wpływów brutto, który zamienia wszystkie podatki, opłaty i inne potrącenia do budżetu i funduszy pozabudżetowych, oprócz podatku od dywidendy, akcyzy i niektórych innych;
• obniżenie stawek niektórych podatków lub zwolnienie z ich uiszczania (dla przykładu rolne osoby prawne płacą podatek VAT ze sprzedaży produktów rolnych w wysokości 10 %, a stawka podatku VAT dla innych podmiotów wynosi 18 %);
• zwolnienie z uiszczenia podatków, w tym podatku od zysku, w części uzyskanych bezpłatnie (w charakterze pomocy) środków materialno-technicznych i finansowych pod warunkiem skierowania tych środków na rozwój produkcji rolnej
• udzielenie odroczenia do 1 stycznia 2009 r. płatności długu podatkowego, uregulowania płatności związanych z sankcjami ekonomicznymi i karami organów podatkowych, płatności za gaz, prąd elektryczny i ciepło według stanu na dzień 1 stycznia 2004 r.;
• w przypadku spełnienia określonych warunków możliwość wyksięgowania długu związanego z sankcjami ekonomicznymi i karami.
Jeśli osoby prawne niezależnie od ich formy prawnej nabędą do 1 stycznia 2006 r. prawa i obowiązki nierentownych rolnych osób prawnych w związku z ich reorganizacją lub nabyciem jako majątkowej całości, dana osoba prawna będzie miała dodatkowo następujące prawa, jeśli zajmuje się ona działalnością w sferze produkcji rolnej:
• odroczenie na 5 lat wykonania obowiązku nierentownej rolnej osoby prawnej odnośnie zwrotu do państwowego materialnego funduszu rezerwowego czasowo uzyskanego z niego paliwa (ropa i benzyna);
• odroczenie na 3 lata wykonania obowiązków nierentownej rolnej osoby prawnej odnośnie zwrotu kredytów bankowych, związanych z umowami leasingu finansowego, jak również związanych z nabytymi towarami, wypełnionymi pracami i usługami;
• rozłożenie na raty na 6 miesięcy uiszczenia długu nierentownej rolnej osoby prawnej związanego z cłami i opłatami do Funduszu Ochrony Socjalnej.
Vlasova Mikhel & Partners Law Firm © 2004
